Rannsaich na mapaichean

Sgrolaig am pannal gu h-ìosail gus na mapaichean fhaicinn

Tha an leughadair seo a’ toirt cothruim dhuibh rannsachadh taghadh de mhapaichean eachdraidheil Steòrnabhaigh agus an sgìre mun cuairt, eadar 1785-1964. Aig cridhe a’ chruinneachaidh tha seachd mapaichean air làmh-sgrìobhaidh bho Leabharlann Phoblach Steòrnabhaigh, agus mapaichean clò-bhuailte agus ann an làmh-sgrìobhaidh bho Leabharlann Nàiseanta na h-Alba. Na lùib cuideachd tha mapaichean bho t-Suirbhidh Òrdanais agus cairt-iùil Oifis Ùghdarras a’ Chabhlaich/Oifis Muir-eòlais.

Tha na mapaichean a’ toirt geur-bheachd air leasachadh Steòrnabhaigh thairis air an dà cheud bliadhna mu dheireadh, a’ gabhail a-steach thagraidhean leasachaidh (cuid nach deach am buileachadh). Nam measg cuideachd tha mapaichean de dh’Oighreachd Caisteal Leòdhais (1850), tagraidhean airson Rathad-iarainn Pentland Railway (1890), agus suirbhidh fàs-bheatha ùr-ghnàthach air Leòdhas is Na Hearadh (1919).

1785 – Bàgh cala Steòrnabhaigh agus am baile

Plan of the harbour bay and town of Stornoway, 1785

`S e am plana àlainn seo den oighreachd, air a choimiseanadh le agus air a bhuileachadh do Fhrangan MacCoinnich, A’ Chiad Baran Shìphoirt, an clàr mionaideach as tràithe de shealbhairean ainmichte ann an Steòrnabhagh, agus mar sin tha mòr luach ann airson eachdraidh ionadail agus eachdraidh teaghlaich. Mar is gnàth do mhapaichean oighreachd mar seo, tha gach cuibhreann talmhainn air an tomhais gu cùramach (sgrìobhte ann an Acraichean, Ròidean, agus Easan) agus tha mìneachadh air cleachdadh no comas àiteachais. `S iad So-àiteachaidh, Ionaltradh, Monadh is Gainmheach, agus Còinneach na prìomh roinnean, ach tha mìneachadh nas mionaidich ann cuideachd. A dh’aona ghnothaich, chan eil am mapa a mìneachadh meadhan a’ bhaile, ach tha an fhiosrachadh sin air mapa Chapman bho 1800 (gu h-ìosal).

  • Tiotal: A Plan of the harbour bay and town of Stornoway. With the adjoining lands. Part of the island of Lewis. Belonging heritably to Francis Humberston Mackenzie Esq. Seaforth. Made out of an accurate survey taken anno 1785.
  • Ceann-latha: 1785
  • Mìneachadh: 1 map: col.; 160 x 100 cm.
  • Le buidheachas do Leabharlann Phoblach Steòrnabhaigh

ca. 1800 - Steòrnabhagh

James Chapman, Plan of the Town of Stornoway, 1800

Shuidhich Frangan MacCoinnich, a’ Chiad Baran Shìphoirt, Seumas Chapman mar Sheumarlan eadar anmoch anns 1790n suas gu timcheall air 1810. Bha Chapman cuideachd ag obair mar suirbhidhear air oighreachd ann an Uig an Eilean Sgitheanaich timcheall air 1803, agus, às dèidh sin bha e ag obair mar shuirbhidhear fearainn ann an Inbhirnis, ann am compàirteachas le Alexander Gibbs. Bha Chapman na rianaire air trichead sa ceithir croit air an stèidheachadh ann an eilean Bheàrnaraigh (iar-thuath Leòdhais) ro 1807, `s iongantach a’ chiad chroitean a chaidh an stèidheachadh ann an Innse Gall. B’ e fear de na prìomh luchd-brosnachaidh a thaobh caoraich ann an Leòdhas, a’ rianachd raointean mòra chaorach ann an iar-thuath an eilein an ear air Loch Ròg Beag, agus cuideachd air eilean Phabaidh agus air Bhaltos gu tuath.

`S e seo am mapa mionaidiche as tràithe de bhaile Steòrnabhaigh, agus far an robh daoine a’ fuireach ann an Iomair Sligeach agus Inacleit. Tha na prìomh shràidean air an ainmeachadh, agus tha na toglaichean soilleir. Tha gach pìos talmhainn le àireamh air an tomhais gu cùramach ann an acraichean, ròidean agus easan. Tha Inacleit (aig bonn a’ mhapa) ann am plana-griod le trì sràidean co-shìnte; chan eil fianais sam bith gun deach seo a thogail.

Tha mar a chaidh am mapa seo a ghlèidheadh ann an 2018 mìnichte sa bhlog.

  • Ainm: Chapman, James
  • Tiotal: Plan of the Town of Stornoway, Imrisligach and Inaclete
  • Ceann-latha: ca. 1800
  • Mìneachadh: 1 map: col.; 140 x 70 cm.
  • Le buidheachas do Leabharlann Phoblach Steòrnabhaigh

Ùr - Cèitean 2024 1807-9 - Leòdhas

James Chapman / Alexander Gibbs, Plan [of the] Island of Lewis, 1807-9

Seo am mapa oighreachd mionaideach as sine de Leòdhas. Tha e a’ sealltainn an cruth-tìre dùthchail mus do mheudaich na tacannan chaorach agus na frìthean fèidh tron naoidheamh linn deug. Bha Seumas Chapman (faic gu h-àrd) ag obair dha Iarla Shìophort mar Shiamarlan Leòdhais mus deach Raibeart Brown a chur an dreuchd mar ‘choimiseanair’ agus/no bàillidh, bho timcheall air 1810. Eadar 1807-09 rinn Chapman sgrùdadh air Leòdhas air fad, a’ clàradh na lorg e ann am Book of the Plans of Lewis. Thathas a’ smaoineachadh gun deach an leabhar a chall ann an aon de na teinntean a bh’ ann an Oifis na h-Oighreachd bliadhnaichean an dèidh seo. ’S e leth-bhreac dathte, làmh-sgrìobhte den sgrùdadh tùsail aig Chapman a chithear an seo, air a dhèanamh le Alexander Gibbs ann an 1817. ’S dòcha gur e trioblaidean airgid ann an 1819, a nochd gur dòcha gu feumte an oighreachd a reic, a bu choireach gun deach leth-bhreac lùghdaichte litigrafaig eile le Uilleam MacIain a dhèanamh ann an 1821 dhen phlana seo, ged a bha Leòdhas aig Clann ’icCoinnich gus an deach a reic ri Seumas MacMhathain ann an 1844.

Tha am mapa a’ sealltainn gu soilleir comas àiteachais Leòdhais, le beachdan air càileachd an ionaltraidh agus na mòintich, a bharrachd air cò aige a bha sealbh air còraichean ionaltraidh. Mar a chithear fo ‘Remarks’ gu h-àrd air an làimh dheis, tha talamh-àitich air a shealltainn ann an dath soillear donn, deagh ionaltradh ann an uaine, na mòintichean ann an donn, na coilltean le loidhne uaine timcheall air a’ choille, agus tha gach seòrsa fearainn air an sgaradh le loidhne thana dhubh. Le sin tha na sgaraidhean a thaobh cleachdadh an fhearainn, eadar an talamh-àitich agus fearann tuathanais nas fhaisg air a’ chladach agus na mòintichean a-staigh air an dùthaich, air an sealltainn gu soilleir. Tha na crìochan eadar thuathanais air an sealltainn le inc dearg, agus tha crìochan pharaistean air an sealltainn ann an donn. Tha a’ mhuir aig ìre an làin air a shealltainn le suathadh de pheanta-uisge gorm, agus tha na lochan a-staigh air an dùthaich cuideachd gorm. Tha topografaidh coitcheann air a chomharrachadh le sgrìoban co-shìnte.

Tha an grunnan thogalaichean air gach tuathanas air an comharrachadh mar chruinneachadh de thaighean air an tarraing le inc dubh. Tha gach tuathanas cuideachd air aithneachadh le àireamh ann an dearg agus sgrìobhainn co-cheangailte ris (Content of the Parishes of Lewis according to the order of the Table of Contents in the Plan Book by James Chapman (1817) (Clàran Nàiseanta na h-Alba GD 46/17/46), a’ toirt fiosrachadh staitistigeil airson gach tuathanas. Tha clàr 'General Contents', aig mullach a’ phlana air an làimh dheis, a’ sealltainn meud Coille, Talamh-àitich agus Ionaltradh a’ Gearradh A-steach, Deagh Ionaltradh, Ionaltradh Monadail agus Còinneach agus Uisge airson gach paraiste, air a chur sìos mar Acraichean, Ròid agus Falls. Tha notaichean tuairisgeulach mionaideach, sgrìobhte thairis air a’ mhapa, a’ toirt fiosrachaidh mu thalamh ionaltraidh agus àireamh acraichean, agus na tuathanais a bha a’ roinn an ionaltraidh sin.

Aig an àm seo cha mhòr nach robh na tuathanais uile air an gabhail aig fir-taca no fir-gabhail, ach a-mhàin Ceairseadar, Marabhaig, Gearraidh a’ Bhàird air taobh deas Loch Eireasort agus Stiomrabhagh agus Èisgean air cladaichean a tuath Loch Sealg, tuathanais bheaga le 4-7 màladairean. (B’ e manaidsearan fearainn gu ìre mhòr a bha ann am fir-taca, a bha a’ gabhail fearann air mhàl bhon uachdaran agus ’s dòcha a bha ag obrachadh cuid dheth, ach a bhiodh cuideachd a’ leigeil pìosan nas lugha dheth a-mach air mhàl gu tuathanaich-gabhailtais eile). Tha sgaoileadh tràth aig tuathanais chaorach cuideachd follaiseach, mar a chaidh aithris le Seumas Dòmhnallach anns an View of the Agriculture of the Hebrides (1811) aige. Dh’innis an Dòmhnallach gun robh Mgr MacFhionghain a’ Choire (An t-Eilean Sgitheanach), Caiptean Reid agus Mgr Downie Loch Aillse, aig an robh Tuathanas na Pàirc air mhàl, 'had stocked a considerable tract of ground with Tweedale or blackfaced sheep'. Sgrìobh Seumas Hogg na leabhar A Tour in the Highlands in 1803, mu Mhgr Downie, ministear paraiste Loch Aillse, gu robh, 'extensive concerns in farming, both in the mainland and the isles, and is a great improver of cattle and sheep'. B’ e Caiptean Dòmhnall Reid cuideachd fear-taca Thuilm Uachdraich agus b’ e Downie fear-taca thuathanais a’ Chnuic agus Shuardail ann am paraiste Steòrnabhaigh.

Eadar 1807 agus 1817 chaidh Tuathanas na Pàirce a leudachadh agus chaidh na màil aige suas bho £315 sa bhliadhna gu £361. Bha an t-ionaltradh coitcheann, a bha air a roinn anns na mòintichean anns an robh 7,093 acraichean eadar Loch Sealg agus Loch Eireasort, air a chur a-mach gu tuathanais fa leth. Anns na deicheadan a lean chaidh na tuathanais bheaga aig Loch Sealg uile an cur ri Tuathanas na Pàirce.

Bha an rathad ùr charbad à Steòrnabhagh tuath gu Barabhas air a chrìochnachadh ro 1809 agus tha e air a chomharrachadh agus air ainmeachadh an seo, mar a tha na crìochan air iomall a deas na h-oighreachd mun robh connspaid le oighreachd na Hearadh. Chaidh cùis mu na crìochan sin a thogail ann an Cùirt an t-Seisein ann an 1804 le Hume MacLeòid an aghaidh Iarla Shìophort agus cha deach a’ chùis a rèiteach gu 1853.

Fad iomadh bliadhna bha am mapa oighreachd grinn seo crochte air balla staidhre ann am prìomh oifisean Chomhairle nan Eilean Siar ann an Steòrnabhagh. Far an robh e suidhichte bha e do-dhèanta sùil mhionaideach a thoirt air, agus cha robh a shuidheachadh math a thaobh a ghlèidheadh san ùine fhada ri linn an staid àrainneachdail agus a chionns gu robh solas a’ tuiteam air. Ann an 2024 chaidh am mapa a thoirt sìos gu cùramach. Chaidh a ghlèidheadh agus a sganadh ann am pròiseact co-obrachail.

  • Ainm: Chapman, James / Gibbs, Alexander
  • Tiotal: Plan of [the] Island of Lewis, the Property of the Rt. Hon[oura]ble Lady Hood Mackenzie of Seaforth, copied and reduced by Alexander Gibbs from a Plan and Survey made by James Chapman in the Years 1807, 8 and 9
  • Deit: An sgrùdadh1807-9, Leth-bhreac air a dhèanamh 1817
  • Tuairisgeul: 1 mhapa; dathte; 213 x 193 cm.
  • Le buidheachas do Leabharlann Phoblach Steòrnabhaigh

  

1821 - Steòrnabhagh

John Wood, Plan of the Town and Harbour of Stornaway, 1821

`S e John Wood (c.1780–1847) an suirbhidhear as cudromaiche air bailtean Bhreatainn anns a’ chiad leth den naoidheamh linn deug. Eadar 1818 agus 1846, dhealbh e mapaichean de co-dhiù 148 de bhailtean Bhreatainn – coileanadh iongantach an uair a smaoinicheas duine air na dùbhlain a thaobh siubhal agus gur e margaidh glè bheag a bhiodh ann airson mapaichean bhailtean. Ann an cuid de shuidhichidhean, ghabh Wood ri obair bho luchd-dealbhaidh mhapaichean a chaidh roimhe, agus far na rinn e sin, tha sin air ainmeachadh gu soilleir, ach mar bu trice bha e-fhèin a’ dèanamh suirbhidh bho thùs, is gun teagamh `s e sin mar a thachair le Steòrnabhagh.

Tha plana foillsichte John Wood gu sònraichte luachmhor airson an liosta de luchd-sealbh thoglaichean ann an Steòrnabhagh, cuid dhiubh a bh’ ann an àrd dhreuchdan thall thairis. An Caiptean Iain MacCoinnich (a bha a fuireach aig oisean Mol a Deas agus Lanaig a’ Chidhe) a choisinn cliù dha fhèin ann a bhith a’ dìon Gibraltar an aghaidh feachdan an Spàinn `s an Fhraing (1779–1783), agus a bhàsaich ann an 1830, aois 67. Nas fhaide an ear air a Mhol a Deas, chì sinn Carn House, a bhuineadh don Chòirnealair Cailean MacCoinnich, a bhàsaich sa Chèitean 1821 ann an Chowringhee faisg air Calcutta, an aon bhliadhna sa chaidh am mapa seo fhoillseachadh. Dh’fhàg MacCoinnich Steòrnabhagh a’ dol gu Madras ann an 1783, agus, ann an 1815, chaidh a shuidheachadh mar Phrìomh Shuirbhidhear air Na h-Innseachan, stèidhichte aig Gearasdan Uilleim ann an Calcutta. The e a’ cheart cho dòcha gun deach an £30,000 a dh’fhàg MacCoinnich aig a phiuthar ann an Steòrnabhagh, agus leis am biodh i a’ toirt taic do charthannais, a chur ris an obair a rinn Wood. Nas fhaide an ear a-rithist, air togalach ainmichte ‘McLeod Esq’ (far a bheil Eaglais Cuimhneachaidh Mhàrtainn an-diugh), far na rugadh Alasdair MacCoinnich, an dàn-thurasaiche Canèidianach, air a bheil iomradh airson a thuras tro na Rockies gu stèidheachadh slighe tro fhearann Chanada.

Tha mapa làmh-sgrìobhte de Steòrnabhagh cuideachd aig Leabharlann Nàiseanta na h-Alba, bhon àm seo (faic gu h-ìosal), le cuid de leasachaidhean tairgste (agus nach tàinig gu buil), nam measg cearcall sgèimhichte mun cuairt na h-Eaglais (far a bheil Seann Eaglais Paraiste Naomh Chaluim Chille). Tha seo air a dhealbh mar fo-dhealbh beag. Mapa “...Bàgh Steòrnabhaigh” le leasachaidhean tairgste. Ged nach deach a thogail a-riamh, chaidh greim a chumail air a bheachd: `s ann air dealbh Wood a stèidhich Leverhulme na planaichean aige airson factaraidh ùr airson obair chanastair anns a’ bhaile ann an 1918.

Bho 1813, bha Wood suidhichte ann an Dùn Èideann, agus bha a’ chiad obair a’ coimhead ri bailtean Albannach; 48 dhiubh sin air an cruinneachadh ann an Town Atlas of Scotland> (1828), còmhla ri obair mhionaideach Descriptive Account of the Principal Towns in Scotland (1828), far a bheil mìneachadh feumail air àitean, Steòrnabhagh nam measg:

"Airson an fhichead bliadhna mu dheireadh, cha robh ann an Steòrnabhagh, ach Baile beag iasgach, ach tro na h-oidhirpean inntinneach is tìr-ghràdhach aig Morair Shìphoirt, leis a bheil an àite, agus leis an tabhartas de thalamh airson togail, tha e air fàs na àite fior chudromach mar stèisean Iasgach. Chan eil àite sam bith eile an Alba, a tha ann an suidheachadh cho fasgach, air ceumannan luath a ghabhail gu leasachadh, an dà chuid a thaobh taigheadas agus malairt sa tha Steòrnabhagh. Tha an iasgach, gu sònraichte iasg geal, ga dhèanamh air sgèile mhòr. Tha timcheall air 120 bàta air an ullachadh gach bliadhna airson an iasgach sin."

  • Ainm: Wood, John, ca. 1780-1847
  • Tiotal: Plan of the Town and Harbour of Stornaway, Island of Lewis, from actual survey.
  • Ceann-latha: 1821.
  • Mìneachadh: 1 map ; 761 x 548 mm.
  • Le buidheachas do Leabharlann Phoblach Steòrnabhaigh

1846 - Steòrnabhagh

Hydrographic Office, Stornoway Harbour, 1846

Seo an clàr mionaidiche as tràithe aig Ùghdarras a’ Chabhlaich, bho shuirbhidh leis a Chomanndair Eanraig C. Otter ann an 1846. Còmhla ri bhith a’ sealltainn an rannsachadh ann an troighean, cunnartan mara agus acarsaidean, tha e cuideachd a’ sealltainn suidheachadh coitcheann grunnd na mara (g. morghan; m. poll; r. creag; s. gainmheach; sh. sligean; st. clachan). Tha an t-slighe shàbhailte chun chala air a shealltainn gu soilleir le sgeidseachan aig bonn clàr an taigh-sholais aig Rubha Airinis, agus an t-slighe bho Eilean Chiùil gu Caisteal Leòdhais.

Mar a sgrìobh Otter ann an iùil stiùiridh 1874: ‘Tha am fearann chun ear air cala Steòrnabhaigh an ìre mhath ìosal, agus `s iomadh tubaist a ghabh àite mus do thogadh an taigh-sholais [in 1852] le gu robh soithichean a’ dèanamh mearachd le na bàigh bheaga aig beul a’ chala. Ann an aimsir culmach `s iad beanntan Bharabhais a chithear an toiseach, agus bu chòir a toirt [an t-soitheach] Tuath `s a bhith an Iar-thuath, agus sin a chumail gus a bheil am bàgh ri fhaicinn. Ann a bhith a’ tighinn bho thuath, thoiribh an aire gu faic sibh an taigh-sholais ris an latha, agus an solas air an oidhche, ro thionndadh aig Gob na Creige, ann a bhith a seachnadh a’ Chirc is na h-Iseanan’.

  • Ainm: Great Britain. Hydrographic Office
  • Tiotal: Stornoway Harbour
  • Ceann-latha: Surveyed 1846, published 1849.
  • Mìneachadh: 1 map ; 677 x 501 mm.
  • Le Buidheachas do Leabharlann Nàiseanta na h-Alba

1849 - Stornoway

Ordnance Survey six-inch to the mile, 1849


  
  
  
  
  
  
  

  • Ainm: Ordnance Survey
  • Title: A georeferenced layer of County Series 6 inch to the mile mapping
  • Date: Revised: 1848-52
  • Mìneachadh:Each map ; 64.4 x 96.6 cm.
  • Le Buidheachas do Leabharlann Nàiseanta na h-Alba

1850 - Steòrnabhagh

Plan of the town of Stornoway, 1850

Tha am mapa aithriseach de Steòrnabhaigh air leth feumail mar phlana a’ sealltainn ìre agus farsaingeachd seilbh, ag ainmeachadh luchd-seilbh thoglaichean ann an Steòrnabhagh agus Einacleit ann an 1850. Chaidh a dhealbh air sgèile mhòr 1:1200, a’ toirt cothruim gach togalach agus pìos talmhainn fhaicinn gu soilleir. Dh’fhaodadh gur e Comhairle a’ Bhaile a thug coimisean airson a’ mhapa air adhbharan dealbhaidh, agus a thilleadh air a bhith a’ sealltainn planaichean airson fearann, tha e faicsinneach gun deach a chleachdadh airson leasachaidhean ùra a dhealbh. Tha iad seo a’ gabhail a-steach sràidean is toglaichean ùra an ear air a’ bhaile, mar a leudachadh air Sràid na h-Alba, agus na rathaidean a tha a ceangal Rathad Cheann a’ Bhàigh / Rathad MhicMhathain. Tha am mapa a’ sealltainn Àrd-sgoil MhicNeacail (1870s) air an làrach cheart agus rathad tairgste far a bheil Cearcall Chnoc nan Gobhar an-diugh. An dèidh sin a ràdh, tha mòran de na leasachaidhean sin, ann an dearg is uaine, nach deach an coileanadh. Tha nota aig bonn a’ mhapa ag ràdh ” `S e leth-bhreac a tha seo de phlana a chaidh dhèanamh ann an 1840 le Mgr. Daibhidh Mac a’ Mhuilleir, neach-taic do Mhgrn. Gordon agus Will, Innleadairean Shìobhalta, Glaschu, agus thatar a gabhail ris gun deach coimisean a thoirt dhaibh bho Chomhairle a’ Bhaile airson a’ chiad mhapa.

  • Tiotal: Plan of the town of Stornoway, 1850
  • Ceann-latha: 1850
  • Mìneachadh: 1 map: col.; 100 x 193 cm.
  • Le buidheachas do Leabharlann Phoblach Steòrnabhaigh

1850 – Oighreachd Leòdhais

Plan of the Lewis Demesne / drawn by William Ogburn, Ordnance Survey 1850

An dèidh Eilean Leòdhais a cheannach ann an 1844, thug Seumas MacMhathain coimisean dhan ailtire, Teàrlach MacUilleim, gu Caisteal Leòdhais a thogail, air làrach seann Loidse Shìphoirt aig MacCoinnich. Thòisich am pròiseact togail ann an 1847, còmhla ri ath-leasachadh air a’ ghearraidh mun cuairt, agus chaidh a chrìochnachadh ann an 1870 aig cosgais timcheall air £40,000.

Chaidh am fearann mun cuairt ath-leasachadh bho bhith creagach, sgorrach gus cruth-thìre grinn freagarrach airson oighreachd, le coilltean is raointean fosgailte, le seallaidhean àlainn de Steòrnabhagh agus a-null chun na mara. Mar a chìthear gu soilleir air a’ mhapa, bha slighean-charbaid agus lìonra farsaing de staranan tro agus timcheall a’ ghearraidh, le iomadh cuairt agus ionad-fradhairc. Tro dhealbhadh Oighreachd ùr Leòdhais, chaidh an luchd-seilbh a ghluasad bhon fhearann, chaidh an talamh-àitich a dhleasadh , agus chaidh rathaidean poblach an gluasad, ach ged nach robhas ro thoilichte le na bha tachairt, bha daoine taingeil airson obair, faochadh bho ghort agus pròiseactan eile a bh’ aig MacMhathain airson maith na coimhearsnachd aig an àm.

Tha am mapa aithris seo le Uilleam Ogburn bhon t-Suirbhidh Òrdanais, na nì sònraichte far an robh luchd-obrach na Suirbhidh Òrdanais ag obair air coimisean prìobhaideach, gu mapa a dhèanamh de “dh’Oighreachd Leòdhais” no a’ ghearraidh chruaidh. Tha am mapa aig ìre mhionaideach de 2.5 troigh ris a’ mhìle no 1:2,112 – nas motha na sgèile 25 òirleach ris a’ mhìle, aig an t-Suirbhidh Òrdanais ris an deidheadh gabhail bho 1855. Tha am map inntinneach le gu bheil e a’ foillseachadh samhlaidhean agus feartan-tìre a chìthear air planaichean bhailtean mòr-ìre Suirbhidh Òrdanais, air an robhas ag obair ann an Alba aig an àm ud. Tha iad a’ gabhail a-steach cleachdadh hachures gu àirde a chomharrachadh, agus a’ sealltainn àirdean sònraichte ann an troighean òs cionn ìre na mara.

Tha am mapa feumail cuideachd ann a bhith a’ dèanamh coimeas le mapa na Suirbhidh Òrdanais sia-òirlich ris a’ mhìle, a chaidh a dhèanamh ann an 1849. Tha am mapa seo bho 1850, air an deach suirbhidh a dhèanamh an ath bhliadhna a-rithist, a’ sealltainn feartan-tìre ùra, agus bhon a tha e aig ìre nas motha, chithear cùisean gu math mionaideach. Mar eisimpleir, an lonn grinn chun an iar den chaisteal le eilean na mheadhan, tha toglaichean ùra tuath den lòn, tha dubh-gharaidh ùr nas fhaide an iar, agus lios sgaoilte / àite preasanach gu tuath.

  • Ainm: Ogburn, William
  • Tiotal: Plan of the Lewis Demesne / drawn by William Ogburn, Ordnance Survey 1850
  • Ceann-latha: 1850
  • Mìneachadh: 1 map: col.; 99 x 123 cm.
  • Le buidheachas do Leabharlann Poblach Steòrnabhaigh

1893 – Mapa Sealladh-tìre den loidhne-rèile Pentland tairgste.

Topographical map of proposed Pentland railway

Leis an loidhne rèile tairgste seo bho na 1890’n, bha dùil Càrlabhagh agus Breascleit a cheangal ri costa an iar Steòrnabhaigh. Thòisich obair air an sgeama, ach nochd duilgheadasan eaconamach agus laghail. Ged nach deach an loidhne rèile a thogail a-riamh, bha “Rathad a Phentland” a’ leantainn an aon shlighe, agus chaidh sin a thogail na àite ann an 1912. Chaidh an Rathad ainmeachadh às dèidh Iain Mac na Ceàrdaich, no mar a b’ fheàrr a dh’aithnichear e, am Morair Pentland, Rùnaire na h-Alba eadar 1905 agus 1912 agus a chuidich le maoin fhaighinn airson an rathad a chrìochnachadh.

Tha am mapa seo dèanta le bhith a’ toirt ri chèile ceithir mapaichean Suirbhidh Òrdanais sia òirlich chun mhìle bho na 1850n, leis an t-slighe air a chomharrachadh air uachdair. Na chois tha an earrann den t-slighe bho chliathaich, mar a chithear gu h-àrd. Faisg air Càrlabhagh, chithear "Loidhne ghorm a’ sealltainn an t-slighe air an deach suirbhidh a dhèanamh an-toiseach, agus air atharrachadh gus nach deidheadh talamh àitich a mhilleadh."

  • Tiotal: [Topographical map of proposed Pentland railway]
  • Ceann-latha: 1893
  • Mìneachadh: 1 map; 130 x 276 cm.
  • Le buidheachas do Leabharlann Poblach Steòrnabhaigh

1895-97 – Suirbhidh Òrdanais 25 òirleach ris a’ mhìle

Ordnance Survey 25 inch to the mile, 1895-97

Tha an Sreath Siorrachd an t-Suirbhidh Òrdanais 25 òirleach ris a’ mhìle (no 1:2,500) mar an clàradh cruth-thìre as mionaidiche do sgìrean shluaghail na h-Alba bho na 1890n gu na 1940n. Tha na mapaichean luachmhor airson eachdraidh ionadail, far am faicear cha mhòr gach feart-tìre. Tha iad a’ toirt mion-chunntas air toglaichean, sràidean, rathaidean-iarainn, ionadan gnìomhachais, raointean uaine, tacan, coilltean agus aibhnichean. Tha an stoidhle làidir soilleir ga dhèanamh furasta mìneachadh a thoirt às airson raon farsaing de dh’adhbharan.

Aig an àm seo, bha an cala agus an iasgach sònraichte trang, mar a chaidh aithris ann an 1882:

"Tha Steòrnabhagh mar am meadhan as motha de sgìrean iasgachd na h-Alba, a’ gabhail a-steach na h-Eileanan an Iar air fad. Ann an 1883 bha 203 sàr-bhàta ann, 419 bàtaichean aig an dara ìre, agus 476 bàtaichean aig an treas ìre, a’ toirt cosnadh do 4185 iasgair agus balaich agus 3628 neach eile. Bha luach nam bàtaichean aig £34,401, luach nan lìn £25,742, agus luach nan loidhnichean £9208. Anns an aon bhliadhna bha 1117 bàtaichean ag iasgachd san sgìre, a’ toirt cosnadh do 6387 duine agus balach agus 2895 neach eile, agus chaidh 68,163 baraille sgadain a shailleadh. Tha timcheall air leth de na baraillean a’ dol gu St Petersburg, cairteal gu Stettin, agus an còrr Danzig agus Hamburg. Anns an aon bhliadhna bha àireamh an trosg, langa agus falmair a chaidh a shailleadh aig 444,490, agus bha luach an diofar sheòrsa iasg ùr a chaidh a reic còrr air £34,000. Tha iodhlann beag airson bàtaichean air a thogail, aonad ròpannan agus siùil, taigh-staile, agus aonad ceimigeach, mar a th’ ann an Garrabost, dèanta airson paireafain agus ola a thoirt à mòine; agus tha na gnìomhachasan ionadail àbhaisteach ann."

F.H. Groome, Faclair Cruth-thìre Òrdanais na h-Alba (1882-4).

  • Name: Suirbhidh Òrdanais
  • Tiotal Clàr le ainmean cruth-thìre bho Shreath Siorrachdan 25 òirleach ris a’ mhìle
  • Ceann-latha: Ath-sgrùdaichte: 1895-97
  • Mìneachadh: Gach mapa; 64.4 x 96.6 cm.
  • Le Buidheachas do Leabharlann Nàiseanta na h-Alba

1919 - Steòrnabhagh

Port Sunlight plan of Stornoway, showing proposed lay-out, 1919

Bhon Chèitean 1918 bha Eilean Leòdhais air a cheannach leis an Neach-gnìomhachais soirbheachail William Lever, 1d Biocas Leverhulme. `S e am prìomhachas a bh’ aig Leverhulme gnìomhachas an iasgaich a thoirt air ais tro in-thasgadh calpa, comhdhail nas fheàrr agus margaidheachd, an dèidh dha sealbh fhaighinn air Mac Fisheries sreath de bhùthan-èisg. Bha ùidh aige cuideachd ann an dealbhadh baile, agus bha e cheana air baile a leasachaidh aig Port Sunlight, faisg air Birkenhead, a chaidh a thogail bho 1888.

Tha am plana baile seo de Steòrnabhagh le Seumas Lomax-Simpson, an dalta-baistidh aig Leverhulme agus am prìomh ailtire aig Port Sunlight. Ghabh Simpson an uallach airson Roinn Ailtireach Bràithrean Lever bho 1910 agus bho 1917, bha e na stiùiriche. Na dhleastanas mar Ailtire a’ Chompanaidh, bha e ag obair ann an còrr air còig air fhichead dùthaich air feadh an t-saoghail, ach bha e cuideachd a’ dèanamh mòran obrach do Lever fhèin, sin a’ gabhail a-steach atharrachaidhean ri Caisteal Leòdhais. Tha am plana a’ soilleireachadh beachdan adhartach Leverhulme gu Steòrnabhagh ath-leasachadh mar bhaile uaine, le fo-bhailtean, craobh-shlighean leathann, taighean ann an cearcaill, agus raointean fosgailte. Tha na loidhnichean-rèile ùr, a bha mar phàirt de na planaichean sa fharsaingeachd airson cruth-atharrachadh eaconamach air Leòdhas, a’ lùbadh a-steach agus sìos chun Chala air taobh an ear a’ bhaile. Tha na rathaidean a th’ ann mar tha air an comharrachadh le loidhnichean briste. Ann an àiteachan, bha dùil ‘Parlour Cottages’ a thogail, mar a chaidh a thogail aig Port Sunlight, amar thaighean nas motha airson 'Ealan is Ciùird' le teaghlaichean a bhiodh ag obair le rùm coinneachaidh air an làr ìosail. Ged a bha seo lèirsinneach agus adhartach, bhiodh na sràidean ùra air cur às do mhòran dhan t-seann bhaile. Tro thìde, chaidh na planaichean atharrachadh, agus chithear sin anns an sgrìobhadh aig mullach a’ phlana. Chaidh beagan den obair togail air adhart ann na 1920’n, ach le duilgheadasan eaconamach agus na h-eileanaich a bhith an aghaidh planaichean Leverhulme, chaidh bacadh a chur air an leasachadh, agus ro 1923 bha na sgeamaichean gu mòr air an leigeil seachad.

  • Ainm: Simpson, J.L.
  • Tiotal: Stornoway [Port Sunlight plan of Stornoway, showing proposed lay-out]. By J.L. Simpson architect. 16/07/1919
  • Ceann-latha: 1919
  • Mìneachadh: 1 map: col.; 71 x 71 cm
  • Le buidheachas do dh’Urras Steòrnabhaigh

1950n? - Steòrnabhagh

Burgh of Stornoway;  Plan of changes 1904, 1954; early 20thC

`S e prìomh adhbhar a’ phlana seo sealltainn mar a leudaich crìochan rianachd Baile Steòrnabhaigh bho 1862 troimhe gu 1954, agus chaidh a tharraing goirid as dèidh 1954. Mar a chithear bhon chlàr-mìneachaidh, tha na loidhnichean dathte a’ comharrachadh na ceithir amannan tron ùine còmhla ri meud a’ bhaile:

  • crìochan tùsail a’ bhaile fo Achd Poileas Baile 1862/1863 (ann am buidhe) - 151 acraichean
  • air a leudachadh ann an 1904 (ann an donn) - 255 acraichean
  • air a leudachadh ann an 1935 (ann an dearg) - 545 acraichean
  • air a leudachadh ann an 1954 (ann an gorm) - 596.7 acres

Tha an dath gu math fann, agus ged a tha na crìochan buidhe is gorm fhathast soilleir, tha na crìochan donn is dearg nas doirbh am faicinn far a bheil crìochan a’ bhaile a leudachadh a-steach dhan dùthaich.

Cho math ri bhith a’ sealltainn crìochan, tha am mapa sònraichte feumail ann a bhith a’ toirt fiosrachadh cruth-thìre mu bhaile Steòrnabhaigh troimhe gu meadhan na 1950’n. Tha am mapa a’ cleachdadh mapaichean na Suirbhidh Òrdanais 25 òirleach ris a’ mhìle bho 1895 (faic os cionn) mar bhun-stèidh, agus tha àireamhan nam pìosan talmhainn agus acraichean co-ionnan ri na duilleagan bho 1890n. Ach, chaidh an fhiosrachadh ùr bho na 1950n a chur ris, a’ gabhail a-steach sràidean ùra, toglaichean, ionadan gnìomhachais, cidheachan, agus bun-structar co-cheangailte. Tha am mapa feumail airson coimeas ri mapaichean na Suirbhidh Òrdanais 1:2,500 bho 1964 (faic gu h-ìosail), far am faicear obair togail a ghabh àite anns na deich bliadhna eatorra. Tha mapa 1950n a sealltainn na toglaichean a bhathas an dùil an togail agus na sràidean a chaidh an togail; air plana 1950n chithear dreachd de chuid de shràidean agus toglaichean, air an dealbh no gu robhas gan togail, agus air mapaichean na Suirbhidh Òrdanais na 1960n chithear gun deach iad seo a chrìochnachadh. Thatar an dùil gu robh am mapa inntinneach seo dèanta fo choimisean bho Comhairle a’ Bhaile air adhbharan dealbhaidh.

  • Tiotal: Burgh of Stornoway; Plan of changes 1904, 1954; early 20th C
  • Ceann-latha: 1950s?
  • Mìneachadh: 1 map: col.; 92 x 111 cm.
  • Le buidheachas do Leabharlann Poblach Steòrnabhaigh

 
  

1964 - Stornoway

Ordnance Survey National Grid mapping, 1964

Tha an sreath seo a leantainn air Sreath Siorrachd na Suirbhidh Òrdanais 25 òirleach ris a’ mhìle (faic os cionn), ach na duilleagan a-nis stèidhichte air a’ Ghrid Nàiseanta. `S e seo an ath mhapadh mionaideach bhon t-Suirbhidh Òrdanais de bhaile Steòrnabhaigh an dèidh an dara iris anns na 1890n, agus an iris as ùire air nach eil dlighe-sgrìobhaidh. Tha na mapaichean nan ùghdarras cruth-thìreil stèidhichte a’ sealltainn, gu sgèile, cho mhòr gach feart-tìre sònraichte dèanta agus nàdarrach (`s e sin gun choitcheannach no lùghdachadh ann an nithean mionaideach). Tha cuspairean maireannach a’ còmhdach 16 meatair ceàrnagach air an sealltainn, còmhla ri feartan-tìre a tha timcheall air 2 mheatair ceàrnagach. Tha am mapa cuideachd a’ sealltainn na beàrnan eadar thaighean, agus tha iad a’ dèanamh eadar-dhealachadh agus ag ainmeachadh toglaichean poblach agus gnìomhachais. `S e seo cuideachd a’ chiad sreath Suirbhidh Òrdanais stèidhichte a’ sealltainn àireamh nan taighean, agus nas fharsainge, tha gach sràid, tuathanas agus feart-tìre air an ainmeachadh. Tha cleachdadh talmhainn ri fhaicinn gu soilleir le talamh-ionaltraidh agus talamh-àitich gan comharrachadh, agus diofar sheòrsa craobh air an sònrachadh. Tha pàircean, frith-rathaidean, àireamhan achaidhean agus acraichean gu lèir air an sealltainn. Tha gainmheach, poll agus creagan cuideachd air an sònrachadh timcheall a’ chosta. Tha am mapa cuideachd a clàradh àirdean ann am meatairean, agus crìochan rianachd bhailtean agus an tuath.

  • Ainm: Suirbhidh Òrdanais
  • Tiotal: Clàr le ainmean cruth-thìre bhon Ghrid Nàiseanta le sgèile 1:2,500
  • Ceann-latha: Suirbhidh: 1964
  • Mion-chunntas: Gach mapa; 40 x 80 cm.
  • Le buidheachas do Leabharlann Nàiseanta na h-Alba

  
  

Atharraich soilleireachd an tar-mhapa: